Tot ver in de 19de eeuw bestond er een merkwaardige relatie tussen enerzijds de West-Europese revolutionaire linkerzijde, die de status quo verwierp, en anderzijds de Polen, die naar herstel van de Poolse onafhankelijkheid streefden, vnl. leden van de adel. Polen streden in 1848–1849 mee in de Duitse, Italiaanse en Hongaarse revoluties (zie revolutiejaar 1848) en namen in 1871 aan de Commune van Parijs deel. De grote Poolse opstanden van 1830–1831 en 1863 werden door de radicale linksen in Europa toegejuicht. In Polen zelf echter mislukten beide opstanden en andere revolutionaire bewegingen niet slechts door de overmacht van de tegenstander, maar ook door het onvermogen van de opstandelingen de boerenmassa's krachtig te activeren. Zowel in Pruisisch Polen als in Russisch Polen waren het de reactionaire regeringen die – tegen de wil van een groot deel van de Poolse adel in – de emancipatie van de boeren bevorderden, wat resulteerde in een grote mate van loyale gezindheid van de boeren ten opzichte van de vreemde heerschappij, waaraan in het Pruisische geval slechts een einde kwam door een scherpe antiklerikale politiek in de jaren zeventig, alsmede door het germaniseringsbeleid, dat een bedreiging van het bestaan der Poolse boeren inhield.

In Russisch Polen, het grootste en belangrijkste Poolse gebied, schiep de na de opstand van 1863 op gang gekomen industrialisering een nieuwe situatie: economisch was de opkomende bourgeoisie gebaat bij het handhaven van de Russische rijkseenheid, die haar een tolvrije toegang tot een reusachtige markt verschafte. De Nationaal-Democratische Partij onder leiding van Roman Dmowski, die ook in Pruisisch Polen veel aanhangers kreeg, streefde naar een inlijving van alle Poolse gebieden bij het Russische Rijk en het verwerven van politieke autonomie voor een aldus ontstaan Polen, waarvan de grenzen met die van de Poolse natie identiek zouden zijn. De bestaande staatsgrenzen werden aanvaard door een deel van de socialisten, die aan het einde van de 19de eeuw verenigd waren in de SDKPÎL; deze partij werd geleid door internationalistisch gezinde, veelal joodse intellectuelen en vond haar aanhang onder een deel van de industriearbeiders in Russisch Polen.

Zij werd geflankeerd enerzijds door de socialistische joodse Bund, die betrekkelijk geïsoleerd was, anderzijds door de Poolse Socialistische Partij (PPS), die als punt 1 van haar program het herstel van de Poolse onafhankelijkheid had. De PPS was een factor van betekenis in Galicië, waar sinds 1866 het Poolse bevolkingselement in toenemende mate autonomie verkreeg en waar in feite de grootste politieke vrijheid heerste. In de PPS leefde sterk de gedachte aan een Pools rijk, dat ook de bij de Eerste en de Tweede Deling verloren gegane Litouwse, Wit-Russische en Oekraïense gebieden moest omvatten.

Polen in de 19e eeuw. www.lupice.nl

Tilpasset søgning