Duitsland in de 19e eeuw

Het was pas de teleurstelling over de wijze waarop de Duitse verhoudingen op het Congres van Wenen werden geregeld, die in het volk, en dan alweer in de ontwikkelde kringen, de opkomst van moderne nationale gezindheid aanwakkerde. Ondanks grote territoriale verschuivingen bleef Duitsland namelijk verdeeld in liefst 39 staten van uiteenlopende grootte en betekenis, waarvan het grondgebied meestal verbrokkeld was en grillige vormen vertoonde. Te zamen vormden deze staten de Duitse Bond. Pruisen, dat in tegenstelling tot het multinationale Oostenrijk een overwegend Duitse bevolking had, moest in de Duitse politiek na 1815 met een tweede plaats genoegen nemen, o.a. omdat de Berlijnse bewindslieden te veel aan de leiband van Metternich liepen, die de koers van de Duitse Bond bepaalde.

Als tegenstander van alle nationale en liberale strevingen trachtte hij de ontwikkeling naar het constitutionalisme ten minste af te remmen en in de Duitse staten die reeds een grondwet hadden, de vestiging van een werkelijk liberaal bewind te beletten. In toenemende mate werd door de Bond ingegrepen tegen vooruitstrevende richtingen en groeperingen, waarvan de aanhang ondanks alle persecutie groeiende was.

Pruisen, dat in politiek opzicht Oostenrijk volgde, werd op economisch terrein reeds uit eigenbelang voorvechter van een hechtere eenheid; de Zollverein die het in het leven geroepen had, omvatte sinds 1834 de meeste Duitse staten.

De Maartrevolutie van 1848 deed in Duitsland het nationale eenheidsstreven en het politieke radicalisme in een machtige stroom samenvloeien. Te Frankfurt a.M., in de Paulskirche, kwam een gekozen nationale vergadering bijeen, die tot taak had het toekomstige Duitse Rijk een vrijzinnige grondwet te geven, terwijl een provisorisch Rijksbewind onder leiding van aartshertog Johan als ‘Reichsverweser’ ingesteld werd. Weldra bleek echter dat de territoriale verdeeldheid, diepgaande politieke meningsverschillen en een algemeen gebrek aan werkelijkheidszin de vernieuwers in een impasse brachten.

Toen de grondwet begin 1849 eindelijk gereedkwam, die de Duitse landen met uitzondering van Oostenrijk in een erfelijk keizerrijk onder Pruisische leiding verenigde, was de reactie reeds overal aan de winnende hand. De weigering van de Pruisische koning de aangeboden keizerlijke waardigheid te aanvaarden, bezegelde de nederlaag van het liberale nationalisme. Nadat een Pruisische poging een Duitse Unie op te richten door Oostenrijk en Rusland verijdeld was, werd in 1850 te Olmütz (Verdrag van Olmütz) de Duitse Bond in zijn oude vorm hersteld. De spanningen bleven uiteraard voortduren. Terwijl Oostenrijk na de Krimoorlog en de nederlaag in Italië (1859) in de Duitse politiek veel van zijn gezag en invloed verloor, trad het economisch en militair steeds belangrijker Pruisen onophoudelijk op de voorgrond.

Maartrevolutie van 1848.

Sinds 1862, toen Bismarck te Berlijn aan het bewind. was gekomen, nam de crisis binnen de Duitse Bond acute vormen aan. De conservatieve Pruis, die in zijn eigen land met de liberalen overhoop lag, zag er niet tegenop om met behulp van liberale en radicale nationalisten in andere Duitse landen de Oostenrijkse hegemonie te gaan bestrijden. Door koene diplomatieke manoeuvres zorgde hij ervoor dat het conflict in 1866 in een Duitse broederoorlog uitmondde, waarin Oostenrijk en zijn bondgenoten een verpletterende nederlaag leden.

De Duitse Bond viel uiteen en bij de Vrede van Praag werd Oostenrijk als machtsfactor voorgoed uit de Duitse politiek verdrongen. Pruisen, door de inlijving van uitgestrekte gebieden versterkt, vormde met de Duitse staten ten noorden van de Main de zgn. Noord-Duitse Bond, die qua structuur veel hechter was dan zijn voorganger en met name een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging kreeg. Met de Zuid-Duitse staten, die formeel onafhankelijk werden, sloot de Noord-Duitse Bond alliantieverdragen, die de reeds uit hoofde van de Zollverein bestaande economische banden completeerden. Het streven van Oostenrijk en Frankrijk het Zuid-Duitse particularisme tegen de Pruisische hegemonie uit te spelen, was dus van meet af aan tot mislukking gedoemd. De Noord-Duitse Bond werd een tussenstadium op de weg naar de nationale eenwording, die evenwel een ander karakter zou krijgen dan de 48-ers zich destijds hadden voorgesteld. De door de Noord-Duitse Bond en de Zuid-Duitse staten gezamenlijk gevoerde oorlog tegen Frankrijk (zie Frans-Duitse Oorlog) bracht ten slotte in 1871 de eenheid tot stand.

Aangepast zoeken