Gustaaf Wasa regeerde tot 1560; de expansieneigingen van Zweden ten aanzien van de landen om de Oostzee dreigden toen al te leiden tot een coalitie van Denemarken en Polen. Door het Deense bezit in Schonen was Zweden vrijwel van de open zee afgesloten. Een betrekkelijke stagnatie trad in onder het bewind van Gustaafs zoons Erik XIV (1560–1569) (alleen leidde de bezetting van Reval tot moeilijkheden met Polen) en Johan III (1569–1592). Deze laatste trachtte het katholicisme weer te herstellen. Onder Karel IX (1604–1611) werden de eerste pogingen gedaan de Oostzeelanden te veroveren, maar deze mislukten. Onder het bestuur van diens zoon, Gustaaf II Adolf, nam de grote machtsuitbreiding van Zweden een aanvang (zie ook Noordse Oorlogen). Hij veroverde het land tussen Riga en de Finse Golf en viel met goed gevolg de Duitse landen binnen.

Bij de Vrede van Westfalen in 1648 verwierf Zweden de bisdommen Bremen en Verden en Voor-Pommeren, bij de vrede in 1658, met Denemarken, behalve de vier kustlandschappen ook Trondheim en Bornholm (welke laatste twee echter in 1660 weer moesten worden afgestaan). Toen stond Zweden voor korte tijd op het toppunt van zijn macht. De belangrijkste binnenlandse gebeurtenissen gedurende de ‘Grootheidstijd’ (1611–1718) waren de totstandkoming van de ‘regeringsvorm’ van 1634 en de abdicatie van Gustaaf II Adolfs dochter en opvolgster Christina ten behoeve van Karel X Gustaaf uit het Huis Palts-Tweebruggen.

Die regeringsvorm was reeds tijdens het leven van Gustaaf II beraamd, maar werd pas na diens dood door Axel Oxenstierna ten uitvoer gelegd: de voornaamste departementen zouden worden beheerd door colleges, welker chefs in de door de koning benoemde Rijksraad zitting hadden. Ook is van grote betekenis geweest de door de Rijksdag op voorstel van Karel XI in 1680 aanvaarde ‘reductie’: inkomsten en vermogen van de Kroon, omvangrijk sinds de secularisaties, waren én door de oorlogskosten én door de spilzucht van koningin Christina verminderd en in het bezit gekomen vooral van de adel. Een commissie had tot taak gehad de edelen te dwingen, na desbetreffend onderzoek, de goederen te restitueren die de Kroon van rechtswege toekwamen, een maatregel die vooral in Polen en de overzeese gebiedsdelen verbittering wekte.