Onder het regime van de door prins Czartoryski ontworpen grondwet genoot Congres-Polen aanvankelijk een grote mate van autonomie. Onder tsaar Nicolaas I (1825–1855) werd evenwel de grondwet geschonden om de Russische invloed te versterken. Toen de tsaar in 1830 het Poolse leger tegen de revoluties in Frankrijk en België wilde inzetten, kwam het in november in Warschau tot een opstand. De onderkoning, de Russische grootvorst Constantijn, vluchtte met het garnizoen. Czartoryski vormde een nationale regering; de Poolse landdag verklaarde de Russische dynastie voor afgezet. In het voorjaar van 1831 leed het Poolse leger beslissende nederlagen. De Russische generaal Paskievitsj voerde als stadhouder een meedogenloze russificeringspolitiek. Bijna 10 000 Polen verlieten nu het land (de ‘grote emigratie’); de meesten vestigden zich te Parijs. Onder de emigranten vormden zich twee partijen, de vnl. aristocratische witten (Czartoryski), die onafhankelijkheid langs diplomatieke weg wilden bereiken, en de democratische en/of revolutionaire roden (o.a. de historicus Joachim Lelewel), die dit via geheime genootschappen en opstanden wensten te verwezenlijken.

De Franse keizer Napoleon III sympathiseerde met de Polen, maar vermeed de Russen concessies te vragen. Hierdoor werd de positie van de witten verzwakt. Op de voorgrond trad in de jaren vijftig Ludwik Mieros?awski, leider van de rechtervleugel van de ‘roden’, die krachtig op een opstand aanstuurde, ook toen onder tsaar Alexander II (1855–1881) een algemene amnestie werd afgekondigd en (sinds 1861) de Poolse markies Wielopolski een beleid kon voeren gericht op een herstel van een zekere mate van (vooral lokale) autonomie. In 1861 vonden omvangrijke anti-Russische betogingen plaats. Aan de in januari 1863 uitgebroken opstand (tot welke een conscriptiedecreet de aanleiding vormde) namen bredere lagen van de bevolking dan in 1830–1831 deel, m.n. ook handwerkers en ambtenaren; de massa van de boeren bleef – ondanks enige guerrilla-activiteiten – apathisch.

De revolutionairen waren onderling zeer verdeeld. Frankrijk, Engeland en Oostenrijk zonden protestnota's, terwijl Pruisen met de Russen samenwerkte ter onderdrukking van de opstand. Het aantal executies, deportaties en confiscaties overtrof dat van 1831.

Russisch Polen, nu generaal-gouvernement Warschau of de tien Weichselgouvernementen genaamd, werd verdeeld in tien gouvernementen en onderworpen aan een strenge russificering. Elk spoor van zelfbestuur verdween. In 1864 voerde graaf Miljoetin een vergaande landhervorming door. De boeren kregen hun pachthoeven in eigendom. Door deze politiek slaagde Rusland erin de polonisering van Wit-Rusland en Litouwen ongedaan te maken en de positie van de adel ook in de zuiver Poolse gebieden ernstig te verzwakken. Onder tsaar Alexander III (1881–1894) werd het russificeringsbeleid met de hulp van kerk en onderwijs geïntensiveerd. In deze periode bevorderde de economische bloei – althans bij een deel van de bourgeoisie – de neiging de profijtelijke banden met Rusland niet ter wille van een puur nationaal streven te slaken. In 1892 werd de Poolse Socialistische Partij (PPS) opgericht, waarvan zich reeds in 1893 de SDKP (Sociaal-Democratie van het Koninkrijk Polen, in 1899 na toetreding van Litouwers in SDKPÎL omgedoopt) als internationalistisch-marxistische vleugel afsplitste. De PPS bleef onderling sterk verdeeld.

keizer Napoleon III

De rechterzijde (Pi?sudski) beklemtoonde de eis van een wederoprichting van een soevereine Poolse staat en wilde hiervoor in het revolutiejaar 1905 met militaire middelen strijden, terwijl de SDKPÎL en de linkervleugel van de PPS zich op de klassestrijd (stakingen) concentreerden. De in 1883 opgerichte burgerlijke Nationaal-Democratische Partij ging ook toen niet verder dan het bepleiten van een constitutionele hervorming van en binnen het Russische Rijk.

Tilpasset søgning